Drewniany gród
Jak podaje legenda założycielem miasta był Ciechan. W czasach prasłowiańskich Ciechan poszukiwał dogodnego miejsca na osiedlenie się. Jego wybór padł na niewielkie wzniesienie otoczone lasami. Na wzgórzu powstał drewniany gród, który dał początek miastu. Legendarna kolebka Ciechanowa nazywana jest Farską Górą.
Przeprowadzone na niej badania archeologiczne potwierdziły istnienie w tym miejscu osadnictwa datowanego na VII wiek.
Pierwsza pisemna wzmianka o osadzie na Farskiej Górze pochodzi z wydanego przez króla Bolesława II Śmiałego w roku 1065 dokumentu mogileńskiego. W roku 1337 osadę doszczętnie zniszczyli Litwini, podczas jednego ze swoich licznych najazdów.
Nabycie praw miejskich
Prawdopodobnie w połowie XIV wieku, za sprawą księcia Siemowita III Ciechanów uzyskał prawa miejskie. Osada rozwijała się wokół powstałego w tym czasie murowanego zamku.
W roku 1526 wraz ze śmiercią Anny Mazowieckiej, ostatniej z rodu książąt mazowieckich, Ciechanów został włączony do Korony Polskiej. Następnie miasto przekazano królowej Bonie, która znacząco przyczyniła się do jego rozwoju.
Wojenne zniszczenia
Najazdy wojsk szwedzkich w wieku XVII niemal doprowadziły do upadku Ciechanowa. Kolejne zniszczenia przyniosły miastu oddziały żołnierzy francuskich, podczas kampanii napoleońskiej w roku 1806.
Ożywienie gospodarcze Ciechanowa nastąpiło dopiero w drugiej połowie XIX wieku.
II wojna światowa i powojenne losy miasta
W roku 1939 decyzją władz niemieckich włączono Ciechanów do III Rzeszy, miasto stało się stolicą Rejencji Ciechanowskiej. Po wojnie rozpoczął się proces intensywnej odbudowy miasta. Do roku 1975 Ciechanów był stolicą powiatu, następnie w latach 1975-1998 stolicą województwa ciechanowskiego. Obecnie jest siedzibą władz powiatu ciechanowskiego.
Historia zamku
Potężny zamek powstał za panowania Siemowita III w latach 1350-1370. Budowla stanęła na planie prostokąta o wymiarach 57 na 48 metrów. W narożnikach zamku zlokalizowane były dwie cylindryczne wieże. Zachodnia pełniła rolę arsenału. We wschodniej znajdował się zamkowy loch, zaś jej górna część stanowiła tzw. punkt ostatecznej obrony zamku.
Pomiędzy basztami usytuowana była brama wjazdowa, do której prowadził drewniany most. Na dziedzińcu zamkowym, na południowej kurtynie murów wznosił się Dom Mały, w którym mieszkała załoga zamku.
Za panowania księcia Janusza I zwanego Starszym w roku około roku 1420 w północnej części dziedzińca wzniesiono tzw. Dom Duży, który pełnił funkcję rezydencji książęcej.
Z powodu podnoszenia się poziomu wód gruntowych książę Janusz zmuszony był podnieść dziedziniec, mury i obie wieże. Od tej pory na teren zamku można było dostać się przez bramę powstałą obok wieży zachodniej.
W roku 1526, wraz z włączeniem Mazowsza do Korony zamek stopniowo popadał w ruinę.
Ostatni remont budowli przeprowadziła królowa Bona, która w roku 1547 otrzymała zamek jako tzw. oprawę wdowią.
Wiek XVII przyniósł warowni poważne zniszczenia. Wojska szwedzkie spaliły olbrzymią część zamku. Dopełnieniem dewastacji gotyckiej budowli była rozbiórka wewnętrznych zabudowań zamkowych, jaką przeprowadzili zaborcy w 1803 roku.
Na początku XIX wieku zamek był już tylko zabytkową ruiną.
W latach sześćdziesiątych XX wieku rozpoczęto odbudowę zamku, postanowiono wtedy o przekształceniu budowli w obiekt muzealny.
Współcześnie w zamkowych basztach oglądać można wystawę stałą pt. „Księstwo Mazowieckie 1200-1526 – intrygi, trucizny i smok, czyli 300 lat niezależnego Mazowsza”.
W "nowym" Domu Małym prezentowana jest ekspozycja „FAKTY I MITY CIECHANOWSKIEGO ZAMKU”, zorganizowana w oparciu o najnowsze wyniki badań archeologicznych.
Zamek w literaturze
W murach ciechanowskiego zamku Henryka Sienkiewicz umiejscowił pojedynek Zbyszka z Bogdańca z Rotgierem w powieści "Krzyżacy".
Zamkowe duchy
Czarny Pies
Czarny Pies. To duch rycerza, który przed wiekami mieszkał na zamku. Człowiek ten za życia dopuścił się wielu okrutnych czynów, za co zamieniono go w przerażającego Czarnego Psa i skazano na wieczną tułaczkę po warowni. Bestię ocalić może jedynie człowiek, który odważy się ją pogłaskać. Jak dotąd nie zjawił się taki śmiałek. Na jednej ze ścian w zachodniej wieży znajduje się fragment tynku, którego kształt może kojarzyć się z pyskiem i łapami psa, jest to ponoć cień Czarnego Psa.
Dziewczyna zaklęta w żabę
Sympatyczniejszym duchem jest mała żabka, którą spotkać można na dziedzińcu zamkowym. To duch córki jednego z obsługujących zamkowe wrota mężczyzn, nazywanej Żabusią. Pewnego razu ta wyniosła i zadufana w sobie dziewczyna spotkała wróżkę, którą potraktowała bardzo niegrzecznie. Za grubiaństwo i brak szacunku wróżka zamieniła ją w żabę. Odtąd dziewczyna pod postacią żaby błąka się po zamkowym dziedzińcu.
Biała Dama
Biała Dama to duch żony kasztelana, straconej na polecenie zazdrosnego męża. Kasztelanowa nie umiała wytłumaczyć mężowi w jakich okolicznościach giną podarowane przez niego kosztowności. Wtrącona do wieży kobieta została poddana próbie cegły. W ciągu nocy miała przewiercić cegłę palcem na wylot. Niepowodzenie potraktowano jako dowód zdrady, co ostatecznie zaprowadziło kobietę pod topór. Niestety dopiero po śmierci kasztelanowej zagubione klejnoty odnaleziono w gnieździe sroki.
Czerwone ogniki
Czerwone ogniki jakie w nocy pojawiają się na zamku to dusze szwedzkich żołnierzy, którzy podczas potopu grabili zamek. W trakcie pożaru warowni chłopi z okolicznych wsi zamknęli żołnierzy w zamku, skazując ich na śmierć w męczarniach. Od tamtej pory dusze szwedzkich najeźdźców pod postacią czerwonych ogników krążą wokół zamku.
300 - letnie napisy w wieży zachodniej
W wieży zachodniej, w niszy obok tynku przypominającego cień Czarnego Psa, zobaczyć można oryginalne napisy, sporządzone ponad 300 lat temu.
Niewielki budynek z czerwonym dachem znajduje się przy ul. Warszawskiej 61. Obiekt pełni funkcję wystawienniczą. Dawniej mieścił się tutaj bank mieszczańsko - rolniczy. Na dwóch kondygnacjach budynku prezentowane są wystawy stałe i czasowe.
Wystawy stałe
Wystawa pt.: Utracony świat. Ślady rodzin żydowskich do 1942 roku
Jest to wystawa poświęcona pamięci Żydów, którzy kiedyś dość licznie zamieszkiwali Ciechanów.
Jesienią 1940 roku na terenie miasta powstało getto, w którym uwięziono mieszkańców Ciechanowa pochodzenia żydowskiego. W roku 1942 z rozkazu władz okupacyjnych pozostałych przy życiu mieszkańców getta przetransportowano do obozów pracy na górnym Śląsku, chorych i starych rozstrzelano, resztę wywieziono do getta w Mławie.
Celem wystawy jest przybliżenie kultury i historii Żydów mieszkających kiedyś w Ciechanowie.
Wśród licznych zdjęć archiwalnych, rzeczy codziennego użytku, zgromadzono tutaj także przedmioty kultu religijnego.
Wystawa pt.: Dawne rzemiosło wsi mazowieckiej w miniaturze
Prezentowane na wystawie unikatowe prace są dziełem nieżyjącego już ciechanowskiego rzemieślnika - Kazimierza Bobińskiego. Zobaczyć tutaj można miniaturowe maszyny rolnicze, pojazdy używane w dawnych gospodarstwach, warsztaty rzemieślnicze, a wszystko wykonano z dużą precyzją i dbałością o szczegóły.
Wystawa pt.: Rzeźba ludowa ze zbiorów Heleny i Mariana Przedpełskich
Na wystawie zgromadzono rzeźby pochodzącez kolekcji Mariana Przedpełskiego - kolekcjonera sztuki ludowej, badacza terenów Mazowsza Północnego. Znajdują się tutaj prace nieznanych artystów, pochodzące z początku XIX wieku, z terenów Ziemi Zawkrzeńskiej. Obszerny zbiór stanowią prace datowane na lata 30-50 XX wieku. Rzeźby w większości przedstawiają postacie świętych oraz mieszkańców wsi przy pracy.