Początki miasta
Historia Pułtuska sięga X wieku, kiedy to w miejscu dzisiejszego zamku znajdował się drewniany gród.
Na przełomu XI i XII wieku Pułtusk znalazł się w granicach rozległego majątku biskupów płockich i pozostał w nich do roku 1796 - do czasu kasaty dóbr kościelnych.
W roku 1257 za sprawą księcia mazowieckiego Siemowita (Ziemowita) nadano osadzie prawa miejskie. W wieku XIV biskupi płoccy w miejscu starego grodu wznieśli zamek, który na przestrzeni wieków był wielokrotnie przebudowywany.
Dogodne położenie Pułtuska w sąsiedztwie traktu handlowego wiodącego na Litwę oraz szlaku wodnego do Gdańska przyczyniło się do znacznego rozkwitu miasta.
Jezuici w Pułtusku
W 1565 roku sprowadzono do Pułtuska Jezuitów, którzy rok później założyli w mieście kolegium. Wykładowcami kolegium byli m.in. Piotr Skarga i Andrzej Bobola. Sławne w całej Rzeczypospolitej kolegium ukończyli kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński oraz kardynał Andrzej Batory. W połowie XVI wieku obok kolegium działalność rozpoczął pierwszy w kraju teatr publiczny.
Potop szwedzki, Napoleon i klęska pożaru
W ciągu kolejnych stuleci Pułtusk był wielokrotnie niszczony. Podczas potopu szwedzkiego miasto spalono i niemal doszczętnie splądrowano. Następnie w trakcie wielkiej wojny północnej w roku 1703 Pułtusk stał się polem bitwy między wojskami szwedzkimi i saskimi.
W roku 1806 miasto było świadkiem wielkiej bitwy pomiędzy wojskami Napoleona Bonaparte a armią carską. Po zwycięskiej bitwie Bonaparte odpoczywał przez kilka dni w jednej z kamienic przy pułtuskim rynku.
W 1875 roku w mieście wybuchł olbrzymi pożar, w wyniku którego duża część miasta spłonęła. Szalejący w mieście żywioł opisał w jednym z warszawskich dzienników Henryk Sienkiewicz.
Wojna i powojenne losy miasta
Podczas II wojny światowej na terenie miasta toczyły się zacięte walki. 17 września 1939 r., po inwazji ZSRS na Polskę Narew stała się granicą pomiędzy III Rzeszą a Związkiem Radzieckim. Pułtusk włączono do Niemiec.
W styczniu 1945 r. wojska sowieckie odbiły miasto z rąk niemieckich. W wyniku zaciętych walk zniszczeniu uległo 85% zabudowy miejskiej.
Po wojnie przystąpiono do odbudowy miasta. W latach 5o XX wieku na pułtuskim rynku wzniesiono nowy budynek ratusza miejskiego. W roku 1974 podjęto decyzję o przeznaczeniu pułtuskiego zamku na Dom Polonii. Rozpoczęto prace budowlane, które zakończyły się w roku 1989.
W 1994 otwarto w mieście Wyższą Szkołę Humanistyczną, która od października 2019 roku nosi nazwę Akademii im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku Filia Akademii Finansów i Biznesu Vistula.
Rynek i kamienice
Rynek w Pułtusku jest najdłuższym brukowanym rynkiem w Europie, jego długość wynosi ok. 400 metrów. Wokół rynku zlokalizowane są klasycystyczne kamienice pochodzące z XVIII, XIX i początku XX wieku.
W jednej z nich, pod adresem - Rynek 29 - w dniach 29 XII 1806 do 1 I 1807, po wygranej pod Pułtuskiem bitwie z Rosjanami zatrzymał się Napoleon Bonaparte.
W mieszkaniu znajdującym się w kamienicy pod adresem - Rynek 21, dzieciństwo spędził Krzysztof Klenczon. W roku 2014 na ścianie budynku odsłonięto tablicę upamiętniającą polskiego wokalistę.
W kamienicy pod adresem - Rynek 36, mieści się Muzeum Regionalne, gdzie prezentowane są zbiory muzealne w ramach wystawy Napoleon w Pułtusku. W zbiorach muzeum znajdują się odłamki tzw. Meteorytu Pułtuskiego, który spadł niedaleko miasta 30 stycznia 1868, w wielkim deszczu meteorytów.
Największy odłamek meteorytu ważył 9,095 kg i został umieszczony w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. W Polsce największy z odnalezionych fragmentów, ważący 8,1 kg, znajduje się w zbiorach Muzeum Ziemi PAN w Warszawie.
Ratusz i wysoka wieża
Centralną część rynku zajmuje ratusz z 30 metrową wieżą.
Dolne partie wieży należą do najstarszych obiektów budowlanych na terenie Pułtuska i liczą sobie ok. 614 lat.
Początkowo wieża miała 15 metrów wysokości, jednak na przestrzeni lat stopniowo ją podwyższano. Obecnie budowla posiada siedem kondygnacji i jest siedzibą Muzeum Regionalnego w Pułtusku.
Budynek ratusza, jaki dzisiaj możemy oglądać, wzniesiono w latach 1952-1954. Pierwszą siedzibę władz miejskich zbudowano w tym miejscu w roku 1405, wtedy też powstała ceglana wieża, która pełniła funkcje sądownicze i obronne, w niej także osadzano więźniów.
Bazylika kolegiacka Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny
Renesansowa świątynia znajduje się na północnym krańcu rynku.
Bazylikę ufundował w roku 1439 biskup Paweł Giżycki.
W wieku XV z inicjatywy biskupa Andrzeja Nosowskiego świątynię przebudowano w stylu renesansowym. Z tego okresu pochodzą zabytkowe polichromie zdobiące sklepienie budowli, które odkryto podczas remontu przeprowadzonego w świątyni w roku 1994. Polichromie zostały nazwane „sklepieniem pułtuskim” i są największym tego rodzaju dziełem malarskim w Polsce.
Obok bogato zdobionego ołtarza głównego, pochodzącego z XVII wieku, w świątyni znajduje się aż 14 ołtarzy bocznych.
W roku 1975 papież Paweł VI nadał kolegiacie tytuł bazyliki mniejszej.
W roku 2018 została ona wpisana na listę pomników historii, w ramach akcji noszącej nazwę „100 Pomników historii na stulecie odzyskania niepodległości”.
Zamek - Dom Polonii w Pułtusku
Zamek usytuowany jest na sztucznie usypanym wzniesieniu. W XIII wieku teren ten otoczony fosą i wałami ziemnymi był centrum istniejącego wtedy grodu.
Wraz z przekazaniem Pułtuska biskupom płockim na wzgórzu rozpoczęto wznoszenie budynków biskupich, zaś miasto przeniosło się niżej. Początkowo zabudowania należące do biskupów były drewniane, jednak w XIV wieku biskup Florian Laskary postawił pierwszą murowaną siedzibę.
W roku 1368 podczas najazdu wojsk litewskich pod wodzą księcia Kiejstuta gród został spalony.
W latach 1439-1463 biskup Piotr Giżycki przebudował gród, zamieniając go w murowany zamek. Od strony południowej pojawił się tzw. Dom Mały, ziemne wały zastąpiono murem.
W wieku XVI budowlę rozbudowano na wschód i nadano jej renesansowy styl. Obok bramy wzniesiono jednopiętrowy dom mieszkalny zwany Domem Dużym. Wiek XVII przyniósł kolejne zmiany architektoniczne, zbudowano most łączący zamek z miastem, przebudowano bramę główną.
Podczas potopu szwedzkiego zamek został w znacznej części zniszczony. Odbudowy podjął się biskup Andrzej Załuski, niestety już w roku 1703 podczas wojny północnej, wojska szwedzkie ponownie zajęły zamek, dewastując budowlę. Po wycofaniu się Szwedów wraz z kolejną odbudową zamek zyskał barokowy wystrój, dobudowano kaplicę, odrestaurowano Dom Duży, z ruin Domu Małego zbudowano skrzydło zachodnie.
W drugiej połowie XVII wieku za sprawą kolejnego gospodarza zamku biskupa Krzysztofa Hilarego Szembeka przebudowano budynek bramny w stylu klasycystycznym oraz dobudowano budynki parterowe od rzeki. Zamek zyskał kształt, jaki możemy oglądać dzisiaj.
W okresie wojen napoleońskich w pomieszczeniach zamkowych mieścił się lazaret dla żołnierzy francuskich.
Ostatnim biskupem zamieszkującym zamek w Pułtusku był biskup Franciszek Pawłowski. W roku 1866 władze carskie skonfiskowały majątki kościelne, zamek przestał być własnością biskupią. Do roku 1914 w murach zamku mieścił się szpital wojskowy, tutaj także swoją siedzibę miał naczelnik powiatu. W 1918 roku na zamku urzędowały władze powiatu.
Podczas II wojny światowej Niemcy dobudowali jedną kondygnację w skrzydle wschodnim. Podczas walk w 1945 roku cześć zamku uległa spaleniu.
Po wojnie zamek nadal był siedzibą władz powiatowych.
W roku 1974 podjęto decyzję o przeznaczeniu zamku na Dom Polonii. Obecnie zamek pełni funkcję hotelu. W 6 salach konferencyjnych organizowane są przyjęcia okolicznościowe i sympozja. Znajdująca się na zamku zbrojownia rycerska w swoich zbiorach posiada między innymi bogatą kolekcję strojów z epoki napoleońskiej. Stajnia zamkowa oferuje lekcje jazdy konnej.
Amfiteatr
W pobliżu zamkowego wzniesienia znajduje się Amfiteatr im. Krzysztofa Klenczona. Odbywają się tutaj liczne koncerty, imprezy plenerowe, pokazy filmów i spektakle teatralne.
Pułtusk w Paryżu
Nazwę miasta umieszczono na paryskim Łuku Triumfalnym. Pułtusk obok Gdańska, Ostrołęki, Lidzbarka Warmińskiego i Wrocławia jest jednym z pięciu polskich miast, które były świadkami napoleońskich zwycięstw.
Napoleon na zamku
Z jednego z zamkowych okien w roku 1806 Napoleon Bonaparte obserwował wycofujące się za rzekę wojska rosyjskie.
Legenda o powstaniu miasta
Według jednej z hipotez Pułtusk wziął swoja nazwę od rzeki, która wpada do Narwi na północ od miasta. Dzisiaj nazywa się ona Pełta, wcześniej jednak nazywano ją Pełtawa lub Poltavia.
Według innej wersji nazwa miasta wywodzi się z legendy o zatopionym grodzie.
Wiele wieków temu nad Narwią, niektórzy wskazują na dzisiejszą Pełtawę, znajdował się gród nazywany Tuskiem. Mieszkańcy prowadzili tam dostatnie i spokojne życie.
Jednak pewnej nocy potężna burza zrujnowała część miasta. Silny wiatr zrywał dachy i wyrywał drzewa. Wiele domów spłonęło od uderzeń piorunów. Padający nocą deszcz zmienił się w trwającą kilka dni ulewę, która dopełniła zniszczeń.
Gdy żywioł wreszcie przetoczył się przez miasto, okazało się, że połowa osady znalazła się pod wodą. Dlatego też pozostałą na powierzchni część miasta nazwano Pułtuskiem. Jeszcze wiele lat po tym zdarzeniu słychać było spod ziemi bijący dzwon zatopionego kościoła i zawodzenie pogrzebanych pod wodą mieszkańców. Głosy ucichły wraz z postawieniem przez żyjących krzyża w miejscu zatopionej części miasta.
Kamień przy wejściu do Bazyliki
W ścianie bazyliki kolegiackiej znajduje się tajemniczy kamień, z którym wiąże się pewna historia.
Dawno temu pewien złodziej postanowił wejść do świątyni i zrabować przechowywane tam kosztowności. Do wnętrza dostał się przez niewielkie okienko, jednak wychodząc z łupami utknął w otworze, tylko jego głowa znalazła się na zewnątrz. Dzisiaj kamień wystający z muru bazyliki przypomina wszystkim, że świętokradztwo nie jest sposobem na wzbogacenie się i będzie surowo karane.
Pułtusk jak Wieczne Miasto
W roku 1875 w Pułtusku wybuchł ogromny pożar, który zniszczył 2/3 miasta. Henryk Sienkiewicz, będący wówczas korespondentem jednego z warszawskich dzienników, przyjechał do zniszczonego przez ogień miasta. Swoje doświadczenia pisarz wykorzystał opisując pożar Rzymu w powieści „Quo vadis”.
Pułtusk w filmie
Pułtusk pojawił się w serialu "Dom" i "Ekipa". To właśnie z Pułtuska pochodził bohater serialu "Alternatywy 4" Stanisława Barei, Stanisław Anioł-gospodarz domu. Pierwsze sceny serialu kręcone są właśnie na pułtuskim rynku.
Wielka powódź
W kwietniu 1979 Pułtusk znalazł się pod wodą. Narew przerwała wał przeciwpowodziowy, w ciągu kilkudziesięciu minut woda wkroczyła do miasta. Zalanych zostało 220 ha miasta, 614 budynków. Poziom wody na starym mieście sięgał 1,60 m, przy kolegiacie ok. 2 m.
Całkowite straty szacowano na ok. 485 mln zł., co w tamtym czasie było ogromną kwotą. Na ścianie dzwonnicy, znajdującej się na terenie przyległym do pułtuskiej bazyliki, znajduje się wskaźnik pokazujący poziom wody podczas powodzi w 1979 roku.
Do Pułtuska można przyjechać na jeden dzień, chociaż warto spędzić tutaj więcej czasu. Dużą atrakcją miasta, którą docenią szczególnie dzieciaki są wycieczki w gondolach. Latem na zadbanej plaży miejskiej obok zamku odpoczywają mieszkańcy miasta i liczni goście. Jeśli ktoś chce podziwiać zamek z wody warto wypożyczyć rower wodny, lub kajak. Nam niestety zabrakło czasu na wycieczkę kajakiem, ale następnym razem na pewno to nadrobimy.
» Muzeum Regionalnego w Pułtusku - ul. Rynek 43, 06-100 Pułtusk
» Kontakt: tel.: 23 692 51 32
» https://muzeum.pultusk.pl/
» Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” Dom Polonii w Pułtusku - ul. Szkolna 11, 06-100 Pułtusk
» Kontakt: tel.: (23) 692 90 00, 629 90 01, 629 90 02
» https://www.zamekpultusk.pl/pl
» Dla zmotoryzowanych: Samochód można zaparkować na jednej z uliczek odchodzących od rynku głównego, bądź też na samym rynku
