Muzeum rozpoczęło swoją działalność w roku 2015. Choć pomysł stworzenia narodził się wiele lat wcześniej, to dopiero w roku 2014 gmina Brańszczyk uzyskała dofinansowanie na utworzenie skansenu, z projektu „Ochrona dziedzictwa kulturowego poprzez utworzenie skansenu w Brańszczyku przy projektowanym szlaku św. Jakuba do Łomży”.
Celem muzeum jest przybliżenie kultury i tradycji Kurpiów Białych - mieszkańców Puszczy Białej, którzy pojawili się na tych terenach w XVIII wieku za sprawą biskupów płockich.
Na terenie skansenu obejrzeć można:
- chatę Trzcianki z przydomowym ogródkiem
- powojenny dom z Trzcianki
- kuźnię z Udrzyna
- dwie stodoły, jedną z nich przeniesiono z gajówki Tuchlin
- chlew
- studnię z żurawiem
- drewnianą altanę z obrotowym podestem
- replikę studni
Patronka muzeum
Patronką muzeum jest urodzona w 1904 roku w Brańszczyku Maria Żywirska - historyczka, etnografka i muealniczka. Przez większość swojego życia gromadziła materiały dotyczące kultury ludowej Kurpiów Białych. Efektem jej zainteresowań była wydana w 1973 r. monografia „Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura”.
Maria Żywirska zmarła w roku 1980. Została pochowana na cmentarzu parafialnym w Brańszczyku.
13 października 2017 r., na sesji Rady Gminy Brańszczyk podjęto uchwałę w sprawie nadania imienia Marii Żywirskiej Skansenowi w Brańszczyku.
Kurpie (Kurpiowszczyzna), to region na północ od Warszawy, na granicy Mazowsza i Mazur.
Kurpie to także nazwa odnosząca się do grupy etnicznej zamieszkującej tereny Puszczy Zielonej i Białej.
Kurpie Białe to mieszkańcy Puszczy Białej, zwanej też Biskupią, ciągnącą się od Pułtuska po Ostrów Mazowiecką, położona w widłach Narwi i Bugu.
Osadnicy z Puszczy Zielonej
Na początku XVIII wieku biskupi płoccy, będący właścicielami Puszczy Białej sprowadzili na teren puszczy osadników z Puszczy Zielonej (Kurpie Zielone). Wyludniony w wyniku wojen i epidemii obszar Puszczy Białej trzeba było na nowo zasiedlić mieszkańcami, którzy znaliby się na gospodarce leśnej. Do tego znakomicie nadawali się Kurpie z Puszczy Zielonej.
Osadnicy z Puszczy Zielonej mogli samodzielnie wybierać miejsce do osiedlenia, byli także zwolnieni od pańszczyzny i osadzeni na prawach czynszu.
Zajmowali się bartnictwem, wyrobem smoły, wytapianiem żelaza z rudy darniowej, łowiectwem.
Przybysze nazywali siebie Puszczakami. Kurpiami nazywali ich mieszkańcy sąsiednich wsi, ze względu na noszone przez Puszczaków buty łykowe – tzw. kurpie (czyli inaczej – kurpsie).
W zależności od regionu zamieszkania mieszkańców Puszczy Zielonej nazywano Kurpiami Zielonymi, zaś mieszkańców Puszczy Białej - Kurpiami Białymi.
Kurpie to bogata kultura, na którą składają się obyczaje, specyficzna gwara, stroje, budownictwo i twórczość ludowa.
Do dzisiaj tradycje kurpiowskie są pielęgnowane przez mieszkańców Kurpiowszczycny i przekazywane z pokolenie na pokolenie.
Pająk kurpiowski
Pająk był głównym elementem wystroju chaty kurpiowskiej. Na Kurpiach Białych kobiety na środku powały wieszały nowego pająka, którego wymieniano przed Bożym Narodzeniem lub Wielkanocą. Miał on przynosić dobrobyt i zdrowie rodzinie oraz pomyślność w pracach gospodarskich. Wierzono, że kiedy porusza się on samoistnie, może to przynosić nieszczęście.
Kurp to...
Nazwa „Kurpie” stała się obraźliwa dla Puszczaków pod koniec XIX wieku, gdy w butach - kurpiach, od których nazywano przybyszów Kurpiami, chodziła już tylko biedota, a zamożniejsi kupowali obuwie przemysłowe po jarmarkach. Wtedy przyjęło się, że Kurp to biedak, prostak i gbur.
» Skansen im. M. Żywirskiej w Brańszczyku: ul. Jana Pawła II 65A, 07-221 Brańszczyk
» Kontakt: tel. 515 168 733, rezerwacja, przewodnik w godzinach 8.00-16.00
» https://centrumkulturybranszczyk.pl/skansen/o-skansenie/
» https://www.facebook.com/SkansenBranszczyk/?locale=pl_PL
» Skansen czynny jest:
– w sezonie letnim od 9:00 do 18:00
– w sezonie zimowym od 9:00 do 15:00